24 april 2008

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) heeft de Dr. H.P. Heinekenprijs voor Biochemie en Biofysica 2008 (150.000 Amerikaanse dollars) toegekend aan professor Jack W. Szostak van het Howard Hughes Medical Institute, Harvard Medical School en het Department of Molecular Biology, Massachusetts General Hospital, Boston, Massachusetts, Verenigde Staten, voor 'zijn zeer originele inzichten in fundamentele processen van het leven'.

Over het onderwerp

De reeks bevindingen van biochemicus Jack Szostak blijken keer op keer doorbraken. Steeds gaat het om de basis van het leven en de evolutie. Hij stond bijvoorbeeld aan de wieg van al het huidige genetisch onderzoek met muizen waarin genen zijn uitgeschakeld ('knock-out-muizen'). Deze belangrijke ontwikkeling voor vele terreinen van biomedisch onderzoek valt terug te voeren op zijn begin jaren tachtig revolutionaire maar waar gebleken ideeën over de cruciale functie van de uiteinden van stukjes dubbelstrengs-DNA bij celdeling.
Samen met Elizabeth Blackburn (Heinekenprijs voor de Geneeskunde 2004) verrichtte hij pionierswerk op het gebied van de uiteinden van chromosomen, telomeren, die een sleutelrol blijken te spelen om kanker te voorkomen.

Ook ontwikkelde Szostak nieuwe technieken om de evolutie van biomoleculen te sturen. Die geleide evolutie in de reageerbuis heeft onlangs de evolutie van een nieuw enzym mogelijk gemaakt, dat in de natuur niet voorkomt.

Tegenwoordig buigt hij zich over het ontstaan van het leven. Hij heeft al laten zien dat mineralen wel eens de katalysator zouden kunnen zijn geweest van het bij elkaar brengen van de basisbouwstenen voor de eerste celstructuren.

Over de prijswinnaar

Jack Szostak (1952) was pas negentien toen hij zijn B.S. in celbiologie haalde aan de McGill University in Montreal (Canada). Zijn PhD in biochemie deed hij aan Cornell University (Ithaca, New York, Verenigde Staten), waar hij als onderzoeksassistent bleef tot 1979. Toen vertrok hij naar de Harvard Medical School.

Sinds 1988 is hij er hoogleraar aan het Department of Genetics. Toen begon hij ook als moleculair bioloog bij het Department of Molecular Biology van Massachusetts General Hospital, waar hij in 2000 benoemd werd als 'Alex Rich Distinguished Investigator'. Daarnaast is Szostak al vanaf 1998 'Investigator' bij het Howard Hughes Medical Institute dat bij hetzelfde ziekenhuis in Boston hoort.

Szostak heeft enige handenvol patenten op zijn naam staan, en is lid van een aantal Amerikaanse academies en de AAAS (American Association for the Advancement of Science). Tot zijn eerdere prijzen hoort de Albert Lasker Award for Basic Medical Research (die hij samen met onder andere Blackburn kreeg). Szostaks veelzijdigheid en originaliteit worden alom geroemd.

Enkele belangrijke publicaties

• Szostak, J.W, Blackburn, E.H., Cloning yeast telomeres on linear plasmid vectors. In: Cell 1982; 29: 245-55
• Szostak, J.W., Orr-Weaver, T.L., Rothstein, R.J., Stahl, F.J., The double-strand-break repair model for recombination. In: Cell 1983; 33: 25-35
• Murray, A.W., Szostak , J.W., Construction of artificial chromosomes in yeast. In: Nature 1983; 305: 189-193
• Roberts, R.W., Szostak, J.W., RNA-peptide fusions for the in vitro selection of peptides and proteins. In: Proc. Natl. Acad. Sci. USA 1997; 94: 12297-12302
• Seelig, B., Szostak, J.W., Selection and evolution of enzymes from a partially randomized non-catalytic scaffold. In: Nature 2007; 448: 828-831

Over de prijs

De Dr. H.P. Heinekenprijs voor Biochemie en Biofysica (genoemd naar de vader van Alfred Heineken) is de oudste van de Heinekenprijzen en wordt al sinds 1964 uitgereikt. Eerdere winnaars waren onder anderen Christian de Duve (Nobelprijs voor Medicijnen 1974), Piet Borst, Michael Berridge, Paul Nurse (Nobelprijs voor Medicijnen 2001), Andrew Fire (Nobelprijs voor Medicijnen 2006) en Sir Alec Jeffreys. De jury staat onder voorzitterschap van Rob Kaptein.

Over de uitreiking

De Heinekenprijzen worden elke twee jaar tijdens een bijzondere zitting van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen uitgereikt. Die zal dit keer plaatsvinden op donderdag 2 oktober, in de Beurs van Berlage in Amsterdam.