KNAW: genome editing vraagt om publiek debat en heldere regelgeving

21 november 2016

Over de toepassing van genome editing is een brede internationale discussie nodig. Centrale vraag daarbij is niet óf we genome editing moeten gebruiken, maar op welke manier en voor welke toepassingen we die inzetten. Ook moet de bestaande regelgeving voor genetisch gemodificeerde organismen tegen het licht worden gehouden omdat lang niet altijd duidelijk is of die geldt voor genome editing. 

Dat constateert de KNAW in een ‘visiedocument’ over de wetenschappelijke, ethische en maatschappelijke aspecten van genome editing.

Genome-editingtechnieken, zoals CRISPR-Cas, hebben de afgelopen paar jaar een enorme vlucht genomen. Ze maken het mogelijk om op een precieze, goedkope en snelle manier genen in levende cellen te veranderen of uit te schakelen door stukjes uit het DNA te knippen, te vervangen of toe te voegen. Het verschil met oudere technieken is dat genome editing veel doelgerichter werkt: je verandert alleen een of enkele letters van het DNA en laat de rest intact. De KNAW stelt voorop dat het wetenschappelijk onderzoek met genome editing, uiteraard binnen de geldende regels, onbelemmerd voortgang moet kunnen vinden omdat het ons in rap tempo nieuwe inzichten oplevert over de functies van genen, over de nieuwe technieken zelf, en over hun voor- en nadelen.

Genome editing bij mensen

Genome editing zou in de toekomst ingezet kunnen worden voor de behandeling of het voorkomen van ziektes, zoals stofwisselingsziektes en kanker. Voor dergelijke toepassingen is de bestaande regelgeving afdoende. Voor eventuele toekomstige toepassingen waarin gezonde mensen worden verbeterd – 'genetische doping' – is echter eerst een maatschappelijke discussie vereist.

Genome editing kan ook genetische veranderingen aanbrengen in kiembaancellen of embryo’s, die dan ook op volgende generaties worden overgedragen. Dat is in Europa en Nederland verboden. De KNAW acht het niet verantwoord om hiervoor genome editing te gebruiken totdat we genoeg weten over de risico’s, en er voldoende maatschappelijke consensus is over de toelaatbaarheid. Pas daarna kan een wetswijziging aan de orde zijn, die dergelijke toepassingen onder voorwaarden toelaat.

Genome editing bij dieren

Bij dieren is genome editing van belang voor het behandelen en voorkomen van ziektes, bij het verbeteren van dierenwelzijn en productiekenmerken van landbouwhuisdieren, maar ook bij bestrijding van infectieziekten bij de mens door bijvoorbeeld het genetisch aanpassen van muggen.

In Nederland wordt genetische modificatie van dieren in de praktijk nu alleen toegestaan voor biomedische toepassingen. Dit verdient volgens de KNAW heroverweging vanwege de mogelijkheden die genome editing biedt om het welzijn van dier en mens te verbeteren.

Uiteraard moet er voordat er sprake kan zijn van bredere toepassing van genome editing bij dieren voldoende maatschappelijke consensus zijn over de betreffende toepassingen.

Soms zijn genetische wijzigingen zo beperkt dat ze ook via natuurlijke weg zouden kunnen ontstaan. Dan is niet duidelijk of de regelgeving op het gebied van genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) van toepassing is. De KNAW pleit daar voor verheldering

Genome editing bij micro-organismen en planten

Micro-organismen worden al tientallen jaren genetisch gemodificeerd om nieuwe producten te ontwikkelen of de productie te versnellen – denk aan geneesmiddelen, chemicaliën, en voedingsmiddelen. Met genome editing kan dat nu veel sneller. Ook voor land- en tuinbouw biedt het grote mogelijkheden: gewassen met een betere kwaliteit, hogere opbrengst en resistentie tegen ziektes, op een snellere en efficiëntere manier dan via de traditionele veredelingsmethodes.

De KNAW stelt ook hier voor om de wet- en regelgeving te verhelderen en te vereenvoudigen, in ieder geval wanneer de wijziging in het genoom vergelijkbaar is met varianten die al in de natuur voorkomen of die met behulp van klassieke technieken kunnen worden geproduceerd. De risico’s voor mens en milieu zijn dan immers vergelijkbaar. De regelgeving dient zich hierbij te richten op de veiligheid van het product, en niet op de gebruikte techniek. Dat is ook uit praktische overweging, want de eindproducten van verschillende technieken zijn niet van elkaar te onderscheiden, waardoor handhaving niet goed mogelijk is. 

icon_downl_pdf.gifDownload het visiedocument Genome Editing van de KNAW (6 pp)

Op 7 september 2016 organiseerde de KNAW een discussiebijeenkomst over het onderwerp. Op deze pagina vindt u daar meer over: knaw.nl/genome-editing