Persbericht EASAC

Europese academies van wetenschappen waarschuwen: plastic-crisis vereist fundamentele systeemwijziging

10 maart 2020

De European Academies of Science Advisory Council (EASAC) waarschuwt dat de huidige pogingen om de plastic-crisis het hoofd te bieden ondoeltreffend en misleidend zijn. Beleidsmakers en het bedrijfsleven moeten tegenstrijdigheden in alle fasen van de levenscyclus aanpakken, van productie tot verwijdering.

‘Maatregelen om de ophoping van miljoenen tonnen plasticafval in mariene, terrestrische en zoetwatermilieus tegen te gaan, zijn niet te rijmen met een verdere toename van het gebruik van plastic’, aldus Michael Norton van de EASAC. Het laatste rapport van de EASAC, Packaging Plastics in a Circular Economy, laat zien dat fundamentele systeemhervormingen vereist zijn in de gehele waardeketen om de schadelijke gevolgen voor het milieu, de biodiversiteit en uiteindelijk de menselijke gezondheid te beperken en te herstellen.

Plastic is letterlijk overal. Sinds de jaren 1960 is de wereldwijde productie van plastic gestegen van 1,5 miljoen tot bijna 400 miljoen ton per jaar. ‘Macro- en microplastics zijn wijdverspreid op land en in zee en zelfs in de lucht aanwezig. Voor talloze diersoorten is plastic dodelijk wanneer ze erin verstrikt raken of als ze het inslikken, terwijl microplastics door de hele voedselketen heen worden doorgegeven.  In de geschiedenis van de mensheid zou de 21e eeuw wel eens herinnerd kunnen worden als het 'plastictijdperk', zegt Norton.

‘We trekken de cruciale rol en voordelen van plastic voor onze manier van leven niet in twijfel. De waarschuwing van ons rapport is echter geen dystopie van milieuactivisten. Het is wetenschap’, vervolgt Norton. Het rapport maakt duidelijk dat vrijwillige mechanismen en marktmechanismen ontoereikend zijn om het probleem aan te pakken. Norton: ‘Europese wetgevers moeten regels en stimuleringsmaatregelen doorvoeren om de overgang naar een circulaire economie voor plasticafval te versnellen. We moeten plastic goederen en verpakkingen hergebruiken, de recycling drastisch verbeteren en bovenal erop toezien dat er geen afval in het milieu terechtkomt.’

Het EASAC-rapport (pdf) maakt duidelijk dat blijven inzetten op groei geen optie is, temeer daar ook het overschakelen naar zogenoemde 'bio-materialen' veelal niet kan worden gerechtvaardigd vanuit het oogpunt van natuurlijke hulpbronnen of het milieu. Norton: ‘Ze kunnen consumenten misleiden door een verkeerd beeld te schetsen van duurzaamheid en daardoor mogelijk de wegwerpmentaliteit in stand houden.’

Dit is de eerste keer dat de vooraanstaande wetenschappers van de nationale academies van wetenschappen van 28 Europese landen de handen ineen hebben geslagen om de gehele waardeketen van plastic uitvoerig in kaart te brengen. Uitgaande van hun bevindingen doen de EASAC-wetenschappers de onderstaande zeven aanbevelingen over hoe Europese beleidsmakers het systeem kunnen omvormen.

Zeven aanbevelingen aan de Europese politiek

1. Export van plasticafval verbieden

Het grootste deel van het Europese plasticafval wordt momenteel niet in Europa gerecycled. Enorme hoeveelheden vervuild en moeilijk te recyclen plastic worden naar landen buiten Europa verscheept, en belanden vaak in illegale fabrieken en/of komen daar in het milieu en uiteindelijk in de oceanen terecht. ‘Europa moet zijn eigen afval verwerken en dit niet dumpen in andere landen die daar minder goed toe in staat zijn. Het verwerken van plasticafval in Europa verdient om milieuredenen en vanuit ethisch oogpunt de voorkeur, zelfs als we een deel ervan zouden moeten verbranden in afvalenergiecentrales’, zegt dr. Annemiek Verrips van de KNAW. 

2. Dumpen van plasticafval op stortplaatsen verbieden, verbruik en eenmalig gebruik tot een minimum beperken

De EASAC dringt er bij de Europese Commissie op aan om een verbod op het dumpen van plasticafval op stortplaatsen tot een prioriteit te maken, in lijn met de ontwikkeling van een circulaire economie voor plastic in de EU.

De wetenschappers adviseren tevens om het terugdringen van het verbruik tot een expliciete doelstelling van het pakket voor de circulaire economie te maken.  ‘Een belangrijke beleidsmaatregel om eenmalig gebruik terug te dringen is het invoeren van statiegeldsystemen voor een groter aantal verpakkingen en wegwerpdrankverpakkingen’, legt Verrips uit.

3. Meer verantwoordelijkheid bij de producent leggen

De EASAC vraagt beleidsmakers daarnaast om ervoor te zorgen dat het beginsel 'de vervuiler betaalt' geldt voor plasticfabrikanten en detailhandelaren. ‘Europa moet de verantwoordelijkheid meer bij de producenten leggen en hoge heffingen opleggen voor grote volumes aan plasticverpakkingen. Het systeem moet voorzien in belastingverlagingen voor gerecycled plastic, waardoor ontwerpers zullen moeten kiezen voor recycleerbaarheid’, aldus prof. Gaetano Guerra van de Italiaanse Academie van Wetenschappen.

Bij variabele milieuheffingen ('eco-modulation') wordt daarnaast ook gekeken naar de ontwerpkenmerken van producten als het gaat om de verwijdering ervan, en naar milieueffecten zoals toxiciteit, duurzaamheid, herbruikbaarheid, repareerbaarheid, recycleerbaarheid en composteerbaarheid.

4. Een einde maken aan misleiding over biogebaseerde alternatieven

De wetenschappers zien momenteel nauwelijks mogelijkheden voor biologisch afbreekbaar plastic. Anne-Christine Albertsson van de Zweedse Academie hierover: ‘Het ideaal van plastic dat op natuurlijke wijze vergaat in het milieu is nog altijd onhaalbaar omdat de meeste toepassingen van plastic juist duurzaamheid vereisen. Het is een basisvoorwaarde dat een biologisch afbreekbaar materiaal niet mag afbreken tijdens de levensduur ervan. Er zijn slechts een beperkt aantal producten die biologische afbreekbaarheidstests in het mariene milieu doorstaan en zelfs voor deze producten duurt het nog maanden voordat ze vergaan; al die tijd blijft het risico bestaan dat dieren erin verstrikt raken of ze inslikken.’

Ook staat 'biologisch' niet per definitie gelijk aan een verminderd milieueffect omdat alternatieve grondstoffen voor fossiele brandstoffen gepaard kunnen gaan met een hoge uitstoot van broeikasgassen, concurrentie met bouwland, of veranderingen in grondgebruik. ‘Consumenten worden nu vaak op het verkeerde been gezet, onder meer door de uiteenlopende etiketteringsregelingen. We hebben een verplichte, uniforme Europese etiketteringsregeling nodig die gebaseerd is op feitelijke en niet op theoretische recycleerbaarheid’, aldus Attila Varga van de Hongaarse Academie van Wetenschappen.

5. Geavanceerde recycling- en herverwerkingstechnologie

Voor het gros van de afvalstroom is doeltreffende recycling buitengewoon moeilijk, en er moeten allerlei mogelijkheden worden uitgewerkt om waarde te halen uit gemengd plasticafval met een geringe of negatieve waarde.  Als we, zoals de EASAC aanbeveelt, een einde willen maken aan het exporteren en storten van plastic, is het van cruciaal belang geïntegreerde recyclingsystemen te ontwikkelen waarmee alle soorten plasticafval kunnen worden verwerkt.

‘We hebben behoefte aan een duidelijke hiërarchie bij recycling.  Closed-loop recycling, dat wil zeggen voor gebruik in hetzelfde product, zoals de recycling van PET-flessen tot PET-flessen, moet op de eerste plaats komen. Energieterugwinning zou pas in laatste instantie moeten worden aangewend, nadat alle betere opties zoals open-loop recycling voor gebruik in een ander product en moleculaire recycling zijn uitgeput’, concludeert Norton.

6. Beperken van additieven en harssoorten om recycleerbaarheid te verbeteren

Tot dusver tonen fabrikanten en verwerkers in de plasticindustrie onvoldoende belangstelling voor wat er gebeurt nadat hun producten worden afgedankt. Het rapport concludeert dat de technische en economische haalbaarheid van recycling  gebaat zou zijn bij een beperking van het gebruik van soms zelfs giftige additieven en van het aantal polymeren dat kan worden gebruikt voor specifieke toepassingen, bijv. bij grootschalige toepassingen van gemakkelijk recycleerbare polymeren zoals PET en PE. Dankzij recente technologische doorbraken kan zelfs een meerlagige verpakking die uit verschillende materialen bestaat (en dus zeer moeilijk recycleerbaar is) worden vervangen door een meerlagige verpakking bestaande uit dezelfde harssoort, zodat deze wél kan worden gerecycled. 

7. Prijsregulering en quota voor gerecycled materiaal

Nieuw geproduceerd plastic basismateriaal is te goedkoop. De prijs van plastic houdt geen rekening met de kosten voor milieu en maatschappij, uiteenlopend van de olie of het gas waarvan het gemaakt is tot het zwerfafval op land of in zee. Het niet opnemen van milieukosten is een kwestie van marktfalen en staat een grotere vraag naar gerecyclede materialen in de weg. Volgens het rapport ligt dit ten grondslag aan maatregelen die in sommige lidstaten en op Europees niveau op tafel liggen om hetzij een heffing op plastic in te voeren hetzij een minimumgehalte aan gerecycled materiaal verplicht te stellen.  

Prijsstelling is voor consumenten het belangrijkste signaal om snel hun gedrag te veranderen, voert de EASAC aan. ‘Er zijn echter duidelijke grenzen aan de doeltreffendheid van maatregelen die louter gebaseerd zijn op individueel gemotiveerde beslissingen van consumenten. Daarom zijn wij van mening dat de politiek snel met een consistent regelgevend en financieel kader moeten komen’, zegt Varga.

Over de EASAC (European Academies Science Advisory Council)

EASAC is een samenwerkingsverband van de nationale academies van wetenschappen van de EU-lidstaten, Noorwegen, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk, met als doel om gezamenlijk advies uit te brengen aan Europese beleidsmakers. De EASAC biedt de Europese wetenschap derhalve een gezamenlijke spreekbuis. Binnen de EASAC werken de academies samen om onafhankelijk, deskundig en evidence-based advies over wetenschappelijke beleidsaspecten te verstrekken aan beleidsmakers en beleidsbeïnvloeders bij de Europese instellingen.
www.easac.eu