KNAW kiest negentien nieuwe leden

24 april 2019

De KNAW heeft negentien nieuwe leden gekozen. Leden van de KNAW, vooraanstaande wetenschappers uit alle disciplines, worden gekozen op grond van hun wetenschappelijke prestaties. De KNAW telt circa vijfhonderdvijftig leden. Een lidmaatschap is voor het leven. Op maandag 16 september worden de nieuwe Akademieleden geïnstalleerd.

De nieuwe leden zijn:

Leonard van den Berg (1963)
Hoogleraar experimentele neurologie bij het Universitair Medisch Centrum Utrecht

De ongeneeslijke ziekte ALS en verwante aandoeningen staan centraal in het werk van Leonard van den Berg. Met klinisch en genetisch onderzoek, leefstijlonderzoek en beeldvormingstechnieken zoekt zijn onderzoeksgroep naar wat precies leidt tot de uitval van motorische zenuwcellen en verlamming van de spieren. Van den Berg gebruikt krachtige bio-informatica om grote hoeveelheden data te kunnen interpreteren. Ook samenwerking is een van zijn troeven. Zo is hij oprichter en coördinator van ALS Centrum Nederland en leidt hij meerdere internationale onderzoeksprojecten. Zijn werk geeft hoop dat er op den duur een behandeling voor ALS komt.

Harro Bouwmeester (1960)
Hoogleraar Plant Hormone Biology aan de Universiteit van Amsterdam

Plantenfysioloog Harro Bouwmeester onderzoekt hoe planten communiceren met hun omgeving. Hij ontdekte onder andere dat plantenwortels strigolacton uitscheiden. Dat wijst als signaalstof nuttige schimmels de weg naar de plant. Parasitaire planten, echter, weten hun gastheer zo ook te vinden. Dat was een belangrijk inzicht voor de landbouw. Bouwmeester onderzoekt nu hoe vijanden signaalstoffen misbruiken. Met zijn kennis over parasitaire planten helpt hij ook Afrikaanse boeren met het probleem dat het parasitaire onkruid Striga daar veroorzaakt. Bijzonder is dat strigolacton ook als hormoon regelt hoe wortels en scheuten zich vormen. Bouwmeester combineert veel disciplines en helderde zo de biosyntheseroute van deze nieuwe klasse plantenhormonen volledig op.

Jenny Dankelman (1961)
Hoogleraar minimaal-invasieve chirurgie en interventietechnieken aan de Technische Universiteit Delft en aan het Leids Universitair Medisch Centrum

Jenny Dankelman ontwikkelt medische instrumenten voor minimaal invasieve chirurgie. Vroeger werden zulke instrumenten alleen bij kijkoperaties gebruikt. Nu kunnen chirurgen ook ingewikkelde operaties verrichten zonder grote sneeën te maken. Dankelman en haar groep bedachten onder andere een instrument dat zijn weg vindt door vertakte adertjes. Ook maakten ze een minuscule watersnijder die kraakbeen kan verwijderen. Dankelman brengt onderzoekers uit technische en medische domeinen bij elkaar, draagt haar kennis over aan behandelaars en probeert veilige en goedkope medische instrumenten te maken voor arme landen.

Andrea Evers (1967)
Hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Leiden

Andrea Evers is expert op het gebied van psychologische factoren voor gezondheid en ziekte, zoals de rol van placebo-effecten bij lichamelijke klachten van pijn en jeuk. Ze integreert inzichten uit de biomedische wetenschappen, neurowetenschappen, psychobiologie en psychopathologie. Evers ontwikkelt met haar groep nieuwe digitale therapieën die gebruikmaken van games en internet, bijvoorbeeld voor het bevorderen van een gezonde leefstijl. Evers ontving diverse prestigieuze subsidies en prijzen, was lid van De Jonge Akademie van de KNAW en heeft veel jonge onderzoekers geïnspireerd en opgeleid.

Ronald Hanson (1976)
Hoogleraar quantumfysica aan de Technische Universiteit Delft en wetenschappelijk directeur QuTech

Ronald Hanson werkt met een team van academische en industriële partners aan een primeur: een niet te kraken of af te luisteren quantuminternet op basis van verstrengelde quantumtoestanden die ruimtelijk gescheiden zijn. Dat is mogelijk door twee doorbraken uit zijn eigen team. De eerste doorbraak was een quantumverstrengeling tussen elektronspins die meer dan een kilometer van elkaar verwijderd waren. De tweede was het controleren van een lokaal register van meerdere qubits op een enkele chip. Hanson kan dit allemaal omdat hij in zijn team quantumoptica, nanotechnologie, fysica van gecondenseerde materie en quantuminformatiewetenschap verbindt. Hanson was van 2010 tot 2015 lid van De Jonge Akademie van de KNAW.

Natali Helberger (1970)
Hoogleraar Informatierecht, in het bijzonder met betrekking tot het gebruik van informatie aan de Universiteit van Amsterdam

Natali Helberger doet onder andere onderzoek naar filterbubbels, smart-tv's, gepersonaliseerd nieuws en privacybescherming. Ze bestudeert de juridische en politieke problemen die ontstaan in onze digitale samenleving. Helberger draagt niet alleen bij aan het debat, maar helpt ook bij het opstellen van wet- en regelgeving. Ze adviseerde de Europese Unie over de nieuwe privacywet (de AVG) en overlegt regelmatig met de Autoriteit Consument en Markt en het Commissariaat voor de Media.

Jan van Hest (1968)
Hoogleraar bio-organische chemie aan de Technische Universiteit Eindhoven

Jan van Hest ontwikkelt geavanceerde materialen die deels natuurlijk en deels synthetisch zijn. Hij maakte de eerste functionerende nabootsing van een eukaryote cel. Recent is de polymeerchemicus actief in het opkomende onderzoeksveld van de nanomedicijnen. Zo ontwikkelde hij nanocapsules met enzymen erin, die je in levende cellen kunt brengen om processen te corrigeren. Ook bracht hij micro- en nanoreactoren tot stand die reacties met enzymen bewerkstelligen. In al zijn werk combineert Van Hest innovatieve synthetische strategieën met een heldere visie op mogelijke biomedische toepassingen. Van Hest was van 2005 tot 2010 lid van De Jonge Akademie van de KNAW.

Henkjan Honing (1959)
Hoogleraar muziekcognitie aan de Universiteit van Amsterdam

Henkjan Honing onderzoekt wat muzikaliteit is of kan zijn, en in hoeverre wij mensen deze capaciteit gemeen hebben met andere dieren, om er zo achter te komen wat de cognitieve en biologische bouwstenen zijn van muzikaliteit. Naast een onderzoeksagenda (The Origins of Musicality, 2018, MIT Press) verschenen van hem de populairwetenschappelijke boeken Iedereen is muzikaal (in het Engels verschenen als Musical Cognition) en Aap slaat maat (in het Engels verschenen als The Evolving Animal Orchestra). De boeken en lezingen van Honing trekken een breed publiek en worden zowel binnen als buiten de wetenschap gewaardeerd.

Marian Klamer (1965)
Hoogleraar Austronesische en Papua taalkunde aan de Universiteit Leiden

Marian Klamer is een taalkundige die onderzoekt hoe talen elkaar beïnvloeden. Ze is gespecialiseerd in de inheemse talen van Oost-Indonesië. In dat gebied worden honderden verschillende talen gesproken die zowel verwantschappen als grote verschillen vertonen. Klamer heeft verschillende talen als eerste in kaart gebracht en beschreven. Ze maakte met mede-onderzoekers onder andere een openbare database met informatie over ruim 140 kleine, met uitsterven bedreigde talen.

Marion Koopmans (1956)
Hoogleraar virologie aan het Erasmus MC

Marion Koopmans heeft sterk bijgedragen aan de bestrijding van uitbraken van ebola, zika en coronavirussen. Ze is een wereldleider binnen het onderzoek naar virusverspreiding en ze zorgt dat de resultaten worden toegepast. Om besmettingstrajecten in kaart te brengen, maakt Koopmans gebruik van de genetische variatie in virussen. Ze is de initiatiefnemer van het wereldwijde NoroNet-netwerk voor onderzoek aan norovirussen: beruchte verwekkers van buikgriep. Als adviseur bij de Gezondheidsraad en de WHO speelt ze een belangrijke rol bij de bestrijding van infectieziekten. In 2018 kreeg ze de NWO-Stevinpremie van 2,5 miljoen euro, de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap.

Xandra Kramer (1971)
Hoogleraar privaatrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en deeltijdhoogleraar internationaal privaatrecht aan de Universiteit Utrecht

Xandra Kramer pioniert op onderzoek van het civiele procesrecht in grensoverschrijdende kwesties. Zij is onder andere betrokken bij het ontwikkelen van een voor iedereen goed toegankelijk Europees rechtspraaksysteem. Kramer adviseert onder meer het Europees Parlement, de Europese Commissie, het Ministerie van Justitie en Veiligheid en de Raad voor de Rechtspraak. Daarnaast is ze plaatsvervangend rechter bij de rechtbank Rotterdam.

Giselinde Kuipers (1971)
Hoogleraar cultuursociologie aan de Universiteit van Amsterdam

Giselinde Kuipers is een autoriteit op het gebied van de sociologie van de humor en van de schoonheid. Ze is een vooraanstaand cultureel en historisch‐vergelijkend socioloog met een neus voor aansprekende onderwerpen die in sociaalwetenschappelijk onderzoek weinig gebruikelijk zijn. Kuipers liet onder andere zien dat vrouwelijke schoonheidsidealen in Europa niet echt verschillen tussen landen. Het schoonheidsideaal is vooral afhankelijk van opleidingsniveau, leeftijd en stedelijkheidsgraad. Kuipers waarschuwt geregeld dat schoonheid geen goede graadmeter is voor betrouwbaarheid.

Klaas Landsman (1963)
Hoogleraar mathematische fysica aan de Radboud Universiteit

Klaas Landsman verbindt fundamentele natuurkunde, wiskunde, filosofie en geschiedenis. Hij onderzoekt thema's als toeval, waarschijnlijkheid en het verband tussen de quantummechanica en de klassieke natuurkunde. Hij schreef wetenschappelijke standaardwerken, vond nieuwe algebra uit en ging het probleem van Schrödingers kat te lijf. Daarnaast publiceerde hij populairwetenschappelijke boeken zoals Requiem voor Newton (2005) en Naar alle ONwaarschijnlijkheid (2018). Ook stond hij mede aan de wieg van de invoering van wiskunde A, B, C en D op middelbare scholen.

Leo Lucassen (1959)
Wetenschappelijk directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (KNAW-IISG) en deeltijdhoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis aan de Universiteit Leiden

Leo Lucassen is een gerenommeerde onderzoeker op het terrein van de migratiegeschiedenis. Hij doet onderzoek naar wereldwijde migraties in het afgelopen millennium, naar interacties tussen migranten en de al aanwezige bevolking en naar migratiepolitiek. Lucassen slaat daarmee een brug tussen historisch onderzoek en de sociale wetenschappen. Hij neemt regelmatig deel aan maatschappelijke debatten, onder meer als gast in Buitenhof, als auteur van artikelen in landelijke dagbladen en als actief Twitteraar. Lucassen schreef met zijn broer Jan (honorary fellow aan het IISG en lid van de KNAW) het boek Vijf eeuwen migratie (2018).

Valentina Mazzucato (1965)
Hoogleraar Globalisation and Development aan de Universiteit Maastricht

Valentina Mazzucato onderzoekt migrantenstromen. Met haar onderzoeksgroep was ze de eerste die tegelijkertijd de migranten en hun achterblijvende familieleden bestudeerde. Daardoor liet ze zien dat migranten in het begin geld en goederen krijgen vanuit het thuisland en dat ze pas later weer geld en goederen terugsturen. Het gevolg is dat migranten en thuisblijvers vaak blijvend nauwe banden onderhouden. Mazzucato maakte samen met Ghanese migranten een toneelstuk over haar onderzoek. Dat toneelstuk werd opgevoerd voor Nederlandse en Ghanese beleidsmakers, leraren en migranten en vormde de basis voor een rondetafeldiscussie.

Tom van der Poll (1961)
Hoogleraar inwendige geneeskunde, in het bijzonder de afweer tegen infectieziekten aan het Amsterdam UMC

Tom van der Poll is sepsisspecialist. Met sepsis, een heftige reactie op een infectie, belanden in Nederland jaarlijks tienduizend mensen op de intensive care. Een kwart van hen overlijdt eraan. De behandeling wordt gecompliceerd door de vele oorzaken van sepsis, van longontsteking tot een gaatje in de darm, en de uiteenlopende reacties van het afweersysteem. Na twintig jaar tevergeefs onderzoek bepleitte Van der Poll met collega's te onderzoeken of er verschillende subgroepen patiënten met sepsis zijn, met als uiteindelijk doel tot een specifieke behandeling per sepsis-type te komen. Van der Poll onderzoekt nu op basis van de samenstelling van alle 22.000 RNA-moleculen in bloedcellen van patiënten of er bepaalde routes in de immuunrespons veranderd zijn bij subgroepen sepsispatiënten. Op deze wijze zou in theorie voor elk van deze subgroepen specifieke immunotherapie ontwikkeld kunnen worden.

Daniëlle Posthuma (1972)
Hoogleraar genetica van complexe eigenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam en Amsterdam UMC

Daniëlle Posthuma onderzoekt de genetische basis van breinfuncties, zoals intelligentie en oorzaken van neurologische aandoeningen zoals autisme, slapeloosheid en Alzheimer. Haar onderzoek onder zestigduizend volwassenen en twintigduizend kinderen bracht 52 'intelligentiegenen' aan het licht, waarvan er veertig nog niet eerder geïdentificeerd waren. Ook leidde ze de uitgebreidste meta-analyse ooit om de relatieve bijdragen van genen en omgeving in alle onderzochte menselijke eigenschappen in kaart te brengen. De studie is gebaseerd op vrijwel alle 2.748 tweelingstudies gepubliceerd in de afgelopen vijftig jaar, met in totaal ruim veertien miljoen tweelingparen. Haar interdisciplinaire afdeling bestaat uit wiskundigen, economen, bio-informatici, psychologen en stamcelbiologen. Posthuma was van 2005 tot 2010 lid van De Jonge Akademie van de KNAW.

Ewout Steyerberg (1967)
Hoogleraar klinische biostatistiek en medische besliskunde aan het Leids Universitair Medisch Centrum

Nu de medische wetenschap toenemend de beschikking heeft over big data is het klinische voorspellingsonderzoek van Ewout Steyerberg cruciaal. Zijn boek Clinical Prediction Models uit 2009 gaf het onderzoeksveld een enorme boost. Steyerberg ontwikkelde geavanceerde regressiemodellering en andere statistische technieken voor voorspelling. Het doel van zijn onderzoek: betere beslissingen nemen in de gezondheidszorg. Zijn methoden zijn wereldwijd in veel klinische domeinen de standaard. Steyerberg richt zich ook op ontwerp en analyse van gerandomiseerde klinische studies, kosteneffectiviteit, analyse van beslissingen en kwaliteit van zorgonderzoek.

Ralph Wijers (1964)
Hoogleraar hoge-energieastrofysica aan de Universiteit van Amsterdam

Ralph Wijers is pionier van het theoretische werk naar het oplossen van het mysterie van gammaflitsen, de meest energetische kosmische explosies. Hij leidde het artikel dat, na de eerste waarneming van het optisch nagloeien van een gammaflits, liet zien dat dit nagloeien kan worden verklaard met het model van een ultra-energetische drukgolf. Dit bevestigde dat gammaflitsen van ver buiten onze Melkweg komen en niet erbinnen. Daarover bestond lange tijd onduidelijkheid. Wijers is ook expert op het gebied van neutronensterren en zwarte gaten. Hij was en is nauw betrokken bij de ontwikkeling van de LOFAR-telescoop. Hij richt zich op innovaties in ultrasnelle signaalverwerking en radiomonitoring. Daarmee kun je snelle hemelverschijnselen bestuderen, zoals de mysterieuze snelle radioflitsen die in 2007 werden ontdekt.

Als buitenlands lid van de KNAW zijn benoemd:

Kiran Klaus Patel (1971)
Hoogleraar Europese en mondiale geschiedenis aan de Universiteit Maastricht

Kiran Klaus Patel onderzoekt de geschiedenis van de twintigste eeuw vanuit internationaal vergelijkend perspectief. Hij heeft daarmee zowel invloed op wetenschappelijke als maatschappelijke discussies. Zo heeft hij in The New Deal: A Global History laten zien dat het Amerikaanse sociale beleid van de jaren dertig niet uniek was voor Amerika, maar deels gebaseerd was op welzijnsbeleid in Nazi-Duitsland. Zijn werk over de geschiedenis van Europese integratie maakt duidelijk wat Europese waarden voor de wereld van vandaag betekenen. Hij is een veelgevraagd spreker. Zijn elegant geformuleerde bijdragen aan debatten tijdens internationale conferenties worden zeer gewaardeerd.

George Davey Smith (1959)
Hoogleraar Clinical Epidemiology aan de University of Bristol, Verenigd Koninkrijk

Epidemioloog George Davey Smith wist de relatie tussen oorzaak en gevolg in de volksgezondheid scherper in beeld te brengen dan ooit. Zo liet hij de nadelige gevolgen zien van alcoholgebruik op hart- en vaatziekten. Hij pionierde met de Mendeliaanse randomiseringsmethode. Deze methode gebruikt genetische variatie om oorzakelijke verbanden te leggen. Inmiddels is de methode in veel disciplines toegepast. Zijn artikel over de trechtergrafiek in metastudies – nu een standaard-techniek – is meer dan 21.000 keer geciteerd. Davey-Smith heeft veel bijgedragen aan de studies over (in)effectiviteit van gezondheidszorg en gezondheidsbeleid. Hij liet ook zien dat sociaaleconomische omstandigheden grote invloed hebben op gezondheid, en dat ze de oorzaak zijn van grote ongelijkheid in gezondheid.

Trevor John Hastie (1953)
Hoogleraar Statistics en hoogleraar Biomedical Data Science aan Stanford Universiteit

De vele boeken en artikelen van Trevor Hastie zijn verplichte kost in de opleiding van datawetenschappers. Hastie begreep als een van de eersten de mogelijkheden die computers bieden voor data-analyse. Hij was een sleutelfiguur bij het in praktijk brengen van moderne, computerintensieve statistische methoden en dankzij hem kan de wetenschap steeds complexere data-issues aan. Zo was hij een van de ontwerpers van het meest gebruikte gratis statistische softwarepakket R, de academische standaard voor data-analyse in talloze domeinen. Zijn naam is verbonden aan vernieuwende machine-learningmethoden als ‘gegeneraliseerde additieve modellen’, 'elastisch net', 'grafische LASSO' en 'principale krommen'.