Werken voor de wetenschap

Antal van den Bosch (Meertens Instituut)

In 'Werken voor de wetenschap' deze keer Sophie Elpers (lees haar interview) en Antal van den Bosch van het Meertens Instituut. Sophie is er postdoc en Antal directeur. We stellen aan beiden dezelfde vragen. Over hun instituut, werk en passies, en over wetenschap. 

Het Meertens Instituut houdt zich bezig met de bestudering en documentatie van Nederlandse taal en cultuur. Centraal staan de verschijnselen die het alledaagse leven in onze samenleving vormgeven.

Antal van den Bosch

Directeur Meertens Instituut
Geboren in 1969 in Made

Wat wilde u worden toen u jong was?
'Ik wilde iets met onderwijs. Op het gymnasium had ik hele leuke voorbeelden. Een leraar Nederlands en een lerares Latijn, beiden tegen hun pensioen, maar vol passie en ook een beetje rebels. Latijn vond ik trouwens het leukste vak. Lekker puzzelen met taal. Computers vond ik ook machtig. Toen ik in vijf gym zat, kocht onze school acht Commodore 64 computers. Omdat niemand op school daarmee overweg kon, ben ik informaticalessen gaan geven in de pauzes.'

Hoe kwam u bij het Meertens Instituut terecht?
'Ik heb taal- en literatuurwetenschap gestudeerd en me gespecialiseerd in computerlinguïstiek. Zo kon ik de liefde voor computers en taal combineren. Ik werkte op verschillende universiteiten en ben in 2008 in Tilburg hoogleraar geworden. Echt een universitaire carrière, tot ik begin 2017 bij het Meertens Instituut aan de slag kon als directeur. Een unieke plek met een belangrijke en actuele missie. Nergens anders worden taal en cultuur zo multidisciplinair bestudeerd.'

Wat is er zo fascinerend aan uw onderzoek?
'De taalkunde is zoveel rijker geworden met de komst van de computer en internet. Vroeger moest je veel moeite doen om voldoende grote taalkundige verzamelingen aan te leggen. Nu, met alle taal op internet, hoef je bij wijze van spreken alleen maar een emmer in een rivier te houden en de data stromen binnen. Oude vraagstellingen, zoals "hoe gebruiken mensen hun dialect?", kun je nu makkelijker onderzoeken. Met de computer miljoenen tweets analyseren en zo patronen vinden in het gebruik van dialect op Twitter, bijvoorbeeld.'

Wat kunnen we ermee in het dagelijks leven?
‘We laten zien waar onze cultuur vandaan komt en hoe die zich ontwikkelt. Taal speelt daarin een belangrijke rol. Bij het Meertens Instituut hebben we de Nederlandse Volksverhalenbank. Een grote database met verhalen, en ook sprookjes. We hebben gekeken hoe diverse versies van sprookjes van elkaar afgeleid zijn. En dan zie je opmerkelijke dingen. Bijvoorbeeld dat mensen de neiging hebben om terug te grijpen op versies van 25 jaar geleden. Dat is wel te verklaren, want het is ongeveer het moment dat je als ouder de sprookjes die je zelf hoorde gaat doorvertellen aan je kinderen. Gedeelde verhalen zijn belangrijk voor onze identiteit. Kijken hoe een verhaal zich ontwikkelt leert ons meer over hoe cultuur verandert.'

Wat is typisch Nederlands?
'Moeilijke vraag. Ik heb op verschillende plekken gewoond, maar altijd dicht bij de grens. Mensen die in grensregio’s wonen hebben een hele andere kijk op Nederland dan mensen in de Randstad. Ik woon nu in Groesbeek. Als je daar op de fiets stapt, zit je zo in een ander land. Goed, de bouw is wat anders, maar de Duitsers daar wonen dichterbij mij dan de Nederlanders in de Randstad. Wat dat betreft is Nederland maar een constructie. Die zoektocht naar “typisch Nederlands” is een kwestie van alle tijden.'

Welke ontwikkeling in de wetenschap heeft u verrast?
'Mijn vak, taaltechnologie, is onderdeel van kunstmatige intelligentie (AI). Het is verrassend hoe mijn vertrouwde terrein plotseling in de publieke schijnwerpers staat. Die spotlights hebben het effect dat AI-onderzoekers zich meer uitspreken over hun verantwoordelijkheid: we willen niet dat AI wordt ingezet voor ondemocratische en onethische doeleinden. Ik heb grote bewondering voor activistische onderzoekers als Virginia Dignum van de TU Delft, die stad en land afgaat met een inspirerend verhaal over ethisch verantwoorde AI.'

Bij welk ander KNAW instituut zou u (weer eens) een kijkje willen nemen?
'Bij het NIOD. Ik ben gefascineerd door de Tweede Wereldoorlog en de effecten daarvan op onze maatschappij. Mijn opa was officier in het Nederlandse leger. Hij heeft de rest van zijn leven rondgelopen met traumatische herinneringen. Mijn moeder heeft daar als kind veel van meegekregen en daar heeft ze mij weer over verteld. Zo zie je dat oorlog generaties lang doorwerkt.'

Zie ook: webpagina van Antal van den Bosch

Lees ook het interview met postdoc Sophie Elpers.

Interview: Carel Jansen