Ga direct naar: navigatie
Ga direct naar: inhoud

Adviesfunctie KNAW - werkprogramma per februari 2022

Dit werkprogramma vermeldt de lopende adviestrajecten van de KNAW. Dit betreft zowel de adviezen die volledig onder verantwoordelijkheid van de KNAW worden opgesteld als de adviezen van internationale organisaties waar de KNAW actief aan meewerkt. Het werkprogramma heeft een doorlopend karakter, wat inhoudt dat er in de loop van de tijd onderwerpen kunnen bijkomen of afvallen.

De lopende adviestrajecten

Voedingsbodem en preventie van ongewenst gedrag in de wetenschap

Publicatie verwacht: voorjaar 2022
Voorzitter commissie: prof. dr. Naomi Ellemers
Secretaris: dr. Chantal Bax en dr. Ammeke Kateman
Portefeuillehouder uit KNAW-bestuur: prof. mr. Ivo Giesen

De KNAW zal op verzoek van de minister van OCW advies uitbrengen over de voedingsbodem en preventie van ongewenst gedrag in de wetenschap. In 2019 publiceerde het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren een onderzoek waaruit blijkt dat intimidatie in de Nederlandse wetenschap regelmatig voorkomt. Ook surveys van de vakbonden en van Promovendi Netwerk Nederland laten zien dat ongewenst gedrag in de wetenschappelijke wereld een probleem is dat vele vormen kent en alle groepen raakt. De KNAW heeft een commissie ingesteld die in kaart zal brengen op welke wijze de factoren die ongewenst gedrag in de wetenschap in de hand werken, doorbroken kunnen worden. Het doel van het advies is om op basis van wetenschappelijke inzichten concrete handvatten te bieden voor het centraal stellen van sociale veiligheid aan de Nederlandse universiteiten en onderzoeksinstellingen. Bij de totstandkoming van deze aanbevelingen worden zoveel mogelijk relevante partijen betrokken: van studenten en onderzoekers tot leidinggevenden, functionarissen in de meldingsstructuren en landelijke koepelorganisaties. Het advies maakt onderdeel uit van het Nationaal actieplan diversiteit en inclusie.

Impact van de COVID-19 pandemie op de wetenschappelijke gemeenschap door haar effecten op vertrouwen in de wetenschap, wetenschappers en wetenschapsbeoefening

Publicatie verwacht: juni 2022
Voorzitter commissie: prof. dr. Natali Helberger
Secretaris: dr. Eva Naninck en drs. Gijs van der Starre
Portefeuillehouder uit KNAW-bestuur: prof. dr. Marileen Dogterom

De COVID-19 pandemie heeft grote impact op vrijwel alles en iedereen, zo ook op de wetenschappelijke gemeenschap. Denk bijvoorbeeld aan de snelheid waarmee wetenschappelijke kennis beschikbaar komt, vaak met directe gevolgen voor de samenleving, of aan alle wetenschappers die vertraging van hun lopende onderzoek ondervinden. Naast nieuwe mogelijkheden, brengt de pandemie dus ook grote uitdagingen voor de wetenschap, door haar impact op publiek vertrouwen in de wetenschap, op de levens van individuele wetenschappers en op wetenschapsbeoefening. Als een vergrootglas maakt het bestaande barstjes in het systeem zichtbaar.
Het KNAW-bestuur heeft een commissie ingesteld met als taak een inventarisatie te maken van effecten van de COVID-19-pandemie op wetenschappers, de wetenschapsbeoefening en het vertrouwen in de wetenschap,. Deze commissie moet inzichtelijk maken wat er nodig is opdat de wetenschappelijke gemeenschap na de pandemie kan blijven floreren (policy for science), bij voorkeur met een internationaal vergelijkend perspectief. Zij zal de balans opmaken en aanbevelingen doen om de positieve gevolgen van de pandemie voor de wetenschap in Nederland te behouden en de negatieve gevolgen te mitigeren c.q. te verhelpen.

Waarde van wetenschap

Publicatie verwacht: juni 2022
Voorzitter commissie: prof. dr. Mirjam van Praag
Secretaris: drs. Gijs van der Starre
Portefeuillehouder uit KNAW-bestuur: prof. dr. Martin van Hees

Op verzoek van de minister van OCW heeft de KNAW een commissie ingesteld die de waarde van wetenschap in de brede zin van het woord in beeld zal brengen. De opdracht aan de commissie is het formuleren van een brede visie op de waarde van wetenschap, waarin uitgaven aan wetenschap niet enkel als kosten, maar ook als investeringen worden beschouwd. De hoofdvraag waar de commissie een antwoord op zal formuleren is: wat zijn de effecten van investeringen in de wetenschap op brede indicatoren van welvaart en welzijn? Die vraag betreft niet alleen het effect van investeringen in de wetenschap op het bbp of de koopkracht, maar ziet ook op de bredere maatschappelijke - culturele, educatieve, sociale en democratische - waarde van wetenschap.

Het advies zal uit twee delen bestaan:

  1. Een narratief en analyse van de brede maatschappelijke waarde van wetenschap. Daarbij wordt voortgebouwd op eerder verschenen rapporten over dat onderwerp, aangevuld met aspecten van de maatschappelijke waarde van wetenschap die in die rapporten mogelijk onderbelicht zijn gebleven.
  2. Nieuwe wetenschappelijke inzichten over hoe waarde van wetenschap is te meten en adviezen ten behoeve van het verder ontwikkelen van modellen hiervoor.

Met het in kaart brengen van de effecten van investeringen op brede indicatoren van welvaart en welzijn sluit het advies aan op het traject dat de planbureaus daarover gestart zijn.

Pandemic preparedness plan voor de Nederlandse context

Publicatie verwacht: zomer 2022
Voorzitter commissie: prof. dr. Pearl Dykstra
Secretaris: dr. Melle Kromhout
Portefeuillehouder uit KNAW-bestuur: prof. dr. Jacques Neefjes

Tijdens de coronapandemie werd duidelijk hoe hard brede wetenschappelijke kennis nodig is om passende maatregelen te kunnen nemen. In de crisis bleek de beschikbare kennis echter op diverse terreinen ontoereikend of onvoldoende toegankelijk voor beleid of publiek. Welke lessen kunnen we daaruit trekken? Onder voorzitterschap van Pearl Dykstra, hoogleraar empirische sociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam die in november 2020 ook meewerkte aan een Europees advies uit over pandemic preparedness, zal de commissie een wetenschapsbreed overzicht geven van de lessons learned van de pandemie, inclusief sociaalmaatschappelijke effecten. Doel is om vanuit een brede wetenschappelijke basis inzichtelijk te maken wat er nodig is om beter voorbereid te zijn op een volgende pandemie.

Planetary health

Publicatie verwacht: sep 2022
Voorzitter commissie: prof. dr. Johan Mackenbach
Secretaris: drs. Hanneke van Doorn en dr. Maartje Aukes
Portefeuillehouder uit KNAW-bestuur: prof. dr. ir. Ton van der Steen

Planetary Health is de interdisciplinaire benadering van het verband tussen de gezondheid van mensen en milieuveranderingen op planetaire schaal. Het gaat daarbij om klimaatverandering en verlies van biodiversiteit maar bijvoorbeeld ook om grootschalige milieuvervuiling, ontbossing, erosie en andere door de mens veroorzaakte veranderingen die gezondheidsrisico’s met zich meebrengen. Die risico’s zijn onder meer infectieziekten, problemen met voedsel- en drinkwatervoorziening, migratie en conflict en mentale gezondheid.
In dit interdisciplinaire onderwerp spelen, naast de medische en gezondheidswetenschappen, onder meer natuurwetenschappelijke vakgebieden als de biologie en de geologie een belangrijke rol. Ook de gedrags- en sociale wetenschappen zijn nodig, voor onder meer een goed begrip van de economische drivers van mondiale milieuverandering en een oplossing voor de governance-vraagstukken die beheersing van planetaire gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. De geesteswetenschappen zijn nodig voor onder meer een goede historische analyse en voor een ontrafeling van de ethische dilemma’s in de afweging tussen de vele belangen die in het geding zijn.
De bedoeling van deze verkenning, waarin het onderwerp planetary health breed wordt aangevlogen, is om productieve verbindingen te leggen tussen de betrokken disciplines, hun “kennisagenda’s en de noodzaak van verduurzaming nog beter door te laten klinken in de onderzoeksprioriteiten.
De commissie van de KNAW gaat inventariseren welke wetenschappelijke kennis nodig is op het gebied van planetary health en welke prioriteiten voor kennisontwikkeling er liggen voor Nederland.
Gedurende het traject zal de commissie onder meer experts en relevante organisaties consulteren.

Omstreden monumenten

Publicatie verwacht: september 2022
Voorzitter commissie: prof. dr. Maria Grever
Secretaris: dr. Geertjan de Vugt
Portefeuillehouder uit KNAW-bestuur: : prof. dr. Martin van Hees

Publieke monumenten kunnen sterke emoties oproepen. Wat in het ene tijdsgewricht geldt als een moreel toonbeeld, kan in een ander worden gezien als verwerpelijk. Dit werd de afgelopen jaren, met de opkomst van wereldwijde antiracismebewegingen als de Black Lives Matter Movement, opnieuw duidelijk. Ontwikkelingen in sociale bewustwording en de groei van historisch besef leidden ertoe dat de in steen, marmer of cement gestolde verering in een ander licht werd gezien. Soms werden zogenoemde helden van hun sokkels getrokken om plaats te maken voor, ja, voor wat eigenlijk? Het verwijderen van beelden wist de geschiedenis niet uit. Sterker nog, de kans bestaat dat de controverse aan de herinnering ontsnapt; wat niet wil zeggen dat een ingreep niet zinvol of gerechtvaardigd kan zijn. Op andere plekken werden bordjes geplaatst bij het monument om daarmee de andere, donkere kant van diens geschiedenis te belichten. Maar wat er ook gedaan werd, zelden leidde het tot een voor eenieder bevredigende oplossing. De Commissie Omstreden Monumenten wordt gevraagd een handreiking op te stellen voor de omgang met controversieel erfgoed in Nederland. De handreiking moet de kaders scheppen om in een sterk gepolariseerd debat per specifiek geval het gesprek over het monument, diens geschiedenis én toekomst te voeren.

Adviezen in voorbereiding

Een wetenschappelijke visie op optimale zorg: geneesmiddelengebruik

De Raad voor de Medische Wetenschappen (RMW) heeft het thema ‘Wetenschappelijke visie op optimale zorg (en haar beheersbaarheid)’ als speerpunt aangemerkt. Binnen dit brede thema heeft de RMW een adviestraject in voorbereiding met als werktitel ‘Een wetenschappelijke visie op optimaal gebruik van geneesmiddelen’. Gezien de innovaties op het gebied van ATMPs (nieuwe, vaak kostbare therapieën op basis van genen, cellen en weefsel) is dit thema zeer actueel en van direct belang bij de afweging van keuzes door politiek, zorginstituut en verzekeraars.
Voortbouwend op het in oktober te verschenen KNAW-advies ‘Efficiency gains through innovation in medicines development’, richt dit voorgenomen advies zich op wat nodig is voor brede, ethische en evidence-based onderbouwing van geneesmiddelengebruik. Welke middelen moeten er beschikbaar zijn (voor welke patiënten, op welk moment, in welke dosis) en hoe moeten ze eigenlijk afgebouwd worden? Welk onderzoek is noodzakelijk om de goede keuzes te maken, bijvoorbeeld over toepassing van innovatieve therapieën, geneesmiddelengebruik in ouderen, optimale dosering of combinaties van geneesmiddelen?

Invloed van Kunstmatige Intelligentie in specifieke wetenschapsgebieden

De RNTW is gestart met een aantal gesprekken waarin met een deel van de leden wordt gebrainstormd over nieuwe adviesonderwerpen. Een van de onderwerpen die hierbij als veelbelovend is aangemerkt is een verkenning naar de kansen die de snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie biedt in wetenschapsgebieden zoals bijvoorbeeld Chemie of Aardwetenschappen.

Recent afgeronde adviezen

Health Inequalities Research, New methods, beter insights

November 2021
Voorzitter commissie: prof. dr. Johan Mackenbach
Secretaris: dr. Jean Philippe de Jong en dr. Eva Naninck

In veel Europese landen bedragen de verschillen in gemiddelde levensverwachting bij de geboorte tussen mensen met een lager en hoger opleidingsniveau, beroep of inkomen tussen de 5 en meer dan 10 jaar. De verschillen in gezonde levensverwachting kunnen oplopen tot meer dan 15 jaar. Hoewel het onderzoek naar gezondheidsverschillen door wetenschappers uit uiteenlopende disciplines in de afgelopen jaren is toegenomen, bestaat er nog grote onzekerheid over een aantal belangrijke vragen. Bijvoorbeeld over de mate waarin sociaaleconomische achterstand de gezondheid causaal beïnvloedt, en de effectiviteit van interventies om gezondheidsverschillen te verkleinen. In het rapport Health Inequalities Research: New methods, better insights? worden oude en nieuwe onderzoeksmethoden tegen het licht gehouden. Een nieuwe generatie wetenschappelijke methoden helpt gezondheidsverschillen in Europa beter te begrijpen, luidt de conclusie. Ze zouden moeten worden gebruikt als aanvulling op conventionele onderzoeksmethoden om beter zicht te krijgen op causale verbanden. Wel zijn investeringen in data-infrastructuren nodig om het volledige potentieel te benutten. Het advies is een gezamenlijk advies van Europese wetenschapsacademies ALLEA en FEAM en kwam tot stand onder voorzitterschap van de KNAW. Johan Mackenbach was de voorzitter van deze adviescommissie.

Efficiency Gains through innovation in medicines development: How can science contribute Oktober 2021

Voorzitter commissie: prof. dr. Jaap Verweij
Secretaris: dr. Eva Naninck

De ontwikkeling van een nieuw geneesmiddel is enorm kostbaar, tijdrovend en vol hindernissen. Innovatieve technieken hebben de afgelopen jaren nieuwe mogelijkheden gecreëerd. Toch leiden die niet altijd tot nieuwe therapieën, lagere kosten of snellere toegang voor de patiënt. De KNAW heeft in dit adviesrapport geïnventariseerd waar het efficiënter kan: tijdens het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen, tijdens het testen van effectiviteit en veiligheid; en in het proces na markttoelating en gebruik door de patiënt. Daarbij gaat het rapport in op de mogelijkheden die de wetenschap biedt om deze stappen efficiënter te laten verlopen, zonder dat dit ten koste gaat van kwaliteit en veiligheid. Ook benadrukt het rapport het belang van een patiëntgerichte aanpak gedurende het hele traject van geneesmiddelenontwikkeling. Het advies pleit voor een open dialoog tussen wetenschappers, farmaceutische industrie en regelgevers en voor minder versnippering. Een coördinerend expertisecentrum voor geneesmiddelenontwikkeling zou kunnen helpen om krachten te bundelen en onderzoekers professionele begeleiding te bieden bij het naar de patiënt brengen van hun ontdekkingen.
In dit advies is samengewerkt met de Federation of European Academies of Medicine (FEAM).

Scenariostudie naar brede impact coronacrisis (Samenwerking WRR en KNAW)

September 2021
Voorzitters projectgroep: prof. dr. Tanja van der Lippe en prof. dr. André Knottnerus.

Het is cruciaal dat de overheid voorbereid is op verschillende toekomstscenario’s voor het verloop van de COVID-19-pandemie, inclusief het worstcasescenario. Dit kan voorkomen dat overheid en samenleving worden overvallen en ad hoc belangrijke besluiten moeten nemen. Nederland moet zich voorbereiden op de mogelijkheid dat we nog jaren zullen leven met het coronavirus, met grote gevolgen voor de zorg, maar ook voor andere beleidsterreinen. Dat zeggen de WRR en de KNAW in de gezamenlijke scenariostudie Navigeren en anticiperen in onzekere tijden die in september is gepubliceerd.
Na ruim anderhalf jaar is duidelijk dat de COVID-19-crisis niet alleen draait om het bestrijden van een virus maar brede en indringende maatschappelijke impact heeft: een enorme druk op de (reguliere) gezondheidszorg, toegenomen achterstanden in het onderwijs en grote verliezen in sommige culturele en economische sectoren, terwijl andere sectoren juist floreren. Hoewel de vaccinatiecampagne volop draait, is de pandemie nog niet achter de rug en is onzeker hoe het verdere verloop ervan zal zijn. Bepalend hierbij zijn mutaties, vaccinatie-effectiviteit, duur immuniteit, maar ook maatregelen en menselijk gedrag – denk aan vaccinatiebereidheid en acceptatie maatregelen.
De WRR en de KNAW schetsen vijf scenario’s die handvatten bieden bij het ontwikkelen van een samenhangende beleidsstrategie voor de omgang met de COVID-19-pandemie en belangrijke langetermijnopgaven.

Storage and Availability of data for research. From Intentions to Implementation.

Maart 2021
Voorzitter commissie: prof. dr. Frank den Hollander
Secretaris: dr. Ans Vollering en drs. Hanneke van Doorn

Het bestuur van de KNAW heeft in maart 2021 het adviesrapport ‘Storage and Availability of Data for Research. From Intentions to Implementation’ vastgesteld. Het advies geeft aan hoe plannen en ideeën om data FAIR te maken, kunnen worden gestroomlijnd en afgestemd op de wensen en behoeften van wetenschappers. Uitdagingen liggen bijvoorbeeld op het gebied van de eigendom van gegevens (zoals privacy-kwesties), de beschikbaarheid van nationale infrastructuren voor centrale of federatieve dataopslag, de ondersteuning van wetenschappers die met data werken en het creëren van een cultuur waarin het belang van opslag van en toegang tot data wordt erkend. Wil het opslaan en delen van data werkelijk van de grond komen, dan is nauwe samenwerking essentieel: tussen wetenschappers onderling, met datastewards in een faciliterende rol, met de directie van kennisinstellingen die infrastructurele ondersteuning bieden, met de directie van kennisinstellingen en onderzoekfinanciers die wetenschappers stimuleren om te zorgen voor goede opslag van en toegang tot data, en met de ministeries die financiële steun bieden. Het adviesrapport bevat ook een checklist met vragen voor wetenschappers die met data werken. Deze checklist kan hen helpen om een integraal Data Management Plan op te zetten.

Academische vrijheid in Nederland: een begripsanalyse en richtsnoer

Maart 2021
Voorzitter commissie: prof. dr. mr. Paul van der Heijden
Secretaris: dr. Ammeke Kateman

De publicatie Academische vrijheid in Nederland: een begripsanalyse verschenen is een vervolg op het KNAW briefadvies ‘Vrijheid van Wetenschapsbeoefening in Nederland’ uit 2018. Door het briefadvies werd duidelijk dat er behoefte is aan een nadere uitwerking van het begrip
Academische Vrijheid. Het KNAW-bestuur heeft daarom de commissie Vrijheid van Wetenschapsbeoefening, onder voorzitterschap van prof. mr. Paul van der Heijden, gevraagd een rapport op te stellen waarin het begrip academische vrijheid nader wordt uitgewerkt. Deze begripsanalyse definieert academische vrijheid in de context van de Nederlandse wetenschap, verkent haar grenzen en brengt in kaart wie welke verantwoordelijkheid draagt om haar te bewaken. Daarnaast inventariseert zij welke verantwoordelijkheden het hebben van academische vrijheid met zich meebrengt voor de wetenschap zelf. Tot slot wordt deze begripsanalyse gebruikt om meer greep te krijgen op de spanningsvelden die bestaan rondom academische vrijheid, bijvoorbeeld tussen onafhankelijkheid enerzijds en anderzijds de bijdrage die wetenschap aan de maatschappij kan leveren. Paul van der Heijden was voorzitter van de commissie die de publicatie heeft opgesteld.

Contact

Voor meer informatie over het werkprogramma adviezen kunt u contact opnemen met:

Ir. Arie Korbijn, Coördinerend beleidsadviseur Advies Afdeling Forum, Advies en Onderzoek

Blijf op de hoogte

Schrijf u in en kies zelf welke nieuwsbrieven u wilt ontvangen.